De vraag of een ondernemer onder bepaalde afspraken uit kan, hangt in de eerste plaats natuurlijk af van de inhoud van die afspraken zelf. Een convenant van tijdelijke duur of met een opzegbepaling biedt een uitweg.
Onduidelijker is de situatie waarin de werkingsduur van een convenant niet geregeld is en het convenant geen opzegmogelijkheid kent. Omdat de WOR geen regels over het beëindigen van onderlinge afspraken bevat en de algemene regels van het overeenkomstenrecht ook niet geheel helder zijn, komt de rechter er wel eens aan te pas.
In twee uitspraken oordeelde de rechter dat opzegging van convenanten met de or niet zomaar mogelijk is. De ondernemer zal in de regel eerst in overleg moeten treden om met de or tot nieuwe, gewijzigde afspraken te komen. Alleen als dat niet lukt en de or zich daarbij onredelijk opstelt, zal opzegging alsnog mogelijk zijn.
Een ondernemer wijkt bij nieuwe besluiten soms toch af van eerdere afspraken. Indien dat afwijkende besluit adviesplichtig is op basis van art. 25 WOR, kan de or vervolgens beroep instellen bij de Ondernemingskamer (OK) van het Gerechtshof te Amsterdam. De OK blijkt bij dat soort zaken eerst een aantal zogeheten voorvragen te beantwoorden, zoals: Is de afspraak waarop de or zich beroept helemaal helder? Als dat niet het geval is, zal deze eerst uitgelegd moeten worden.
Dan volgt de hoofdvraag: Wanneer mag een ondernemer afwijken van eerdere afspraken of toezeggingen?
De rechter probeert vaak op basis van het specifieke geval tot een redelijke oplossing te komen. Toch zijn er wel wat hoofdregels te geven, waarbij een onderscheid te maken is tussen afspraken op inhoudelijk vlak en op procedureel vlak. Al sinds de Enka-zaak uit 1983 blijkt dat de rechter inhoudelijke toezeggingen niet als heilig ziet. Bij afspraken op procedureel gebied is de rechter in het algemeen strenger. Heeft de ondernemer toegezegd over een bepaald besluit vrijwillig advies te zullen vragen, dan zal hij dat ook moeten doen.
Samenvattend in twee vuistregels:
- Uitgangspunt is dat afspraken tussen ondernemer en or gelden zoals elke overeenkomst; alleen in geval van zwaarwegende, onvoorziene omstandigheden mag daarvan afgeweken worden. Hetzelfde geldt voor toezeggingen, tenzij duidelijk sprake was van een niet-bindende toezegging.
- Van dit uitgangspunt mag afgeweken worden, indien dat op basis van het ondernemingsbelang noodzakelijk is en het gaat om een afspraak of toezegging die de inhoudelijke beleidsvrijheid van de ondernemer raakt. In dat geval dient de afspraak of toezegging niet voorop te staan, maar meegewogen te worden in de algehele belangenafweging van de ondernemer.
