Voor arboprofessionals is de start van een nieuw jaar een geschikt moment om ook eens te kijken naar veiligheids- en gezondheidsgedrag. Je herkent wellicht dat medewerkers hun gedrag wel willen veranderen, maar dat zij hier in de praktijk niet in slagen. Dat komt doordat onze gewoontes heel hardnekkig kunnen zijn. Door van gezond en veilig gedrag een gewoonte te maken, lukt deze verandering waarschijnlijk wel.  

In dit artikel vertellen we je eerst over de theorie van gewoontes. Vervolgens krijg je concrete tips om goede voornemens om te zetten naar nieuwe gewoontes in de praktijk. 

Ja, ook jij hebt een intentie-gedragskloof 

We denken vaak dat ons handelen rationeel is. Wanneer we een goed voornemen hebben, een intentie om iets nieuws of iets op een andere manier te gaan doen, denken we dat we er met genoeg wilskracht wel komen. Maar ondanks onze goede intenties en voornemens lukt het ons toch niet om werkelijk nieuw of ander gedrag te vertonen. We noemen dit de intentie-gedragskloof.  

We zijn als mens namelijk helemaal niet zo rationeel als we zelf denken. Psycholoog Daniel Kahneman leerde ons al dat zo’n 95% van alles wat wij doen en laten wordt gestuurd vanuit onbewuste processen in ons brein. Onze ratio draagt dus maar voor een heel klein deel bij aan ons gedrag. Wilskracht, discipline en motivatie zijn daardoor lang niet altijd genoeg om werkelijk tot nieuwe gewoontes te komen. Om te begrijpen wat je wél kunt doen om nieuwe en andere gewoontes te laten slagen, is het belangrijk eerst iets over gewoontes te weten. 

Gewoontes maken mensen efficiënter 

Wanneer iemand in een bepaalde situatie vaak hetzelfde gedrag vertoont, ontstaat er een associatie tussen de situatie en het gedrag. De situatie leidt dan automatisch tot bepaald gedrag. Dit is een onbewust proces. Denk bijvoorbeeld aan de associatie tussen het kantoor binnenkomen en koffie pakken. Als iemand wekenlang achter elkaar koffie haalt bij binnenkomst, wordt dat een onbewuste associatie, een gewoonte. Hij pakt gewoon altijd koffie als hij op kantoor arriveert. 

Zoals gezegd is 95% van ons gedrag onbewust. Hiervan is maar liefst 40-50% van wat we doen op een normale dag een gewoonte. We vullen dus bijna de helft van onze dag met gewoontegedrag. Dat is maar goed ook, want daardoor hoeven we niet bewust over alles na te denken. Zo besparen we energie en zijn we efficiënter als mens. Maar hoe werkt dat nu eigenlijk in ons brein? Hoe gaat iets van bewust naar onbewust en waarom is dit heel nuttig? 

Hoe gewoontes inslijten in de hersenen 

Als we het over het brein en gewoontes hebben, dan zijn er twee hersengebieden van belang: de frontale cortex en het striatum. Het is de frontale cortex waar je bewuste beslissingen mee neemt. 

Bij nieuw gedrag communiceert de frontale cortex met het striatum. Het striatum geeft door aan de hersenen dat je bepaald gedrag moet vertonen. Het striatum registreert vervolgens of er een beloning volgt. Is dit zo, dus loont het gedrag, dan wordt dit onthouden voor een volgende keer. Ons brein is namelijk altijd op zoek naar beloning. 

Wordt dat pad tussen de frontale cortex, het striatum en het gedrag meerdere keren bewandeld, dan raakt het steeds meer ingesleten. Je zou dan kunnen zeggen dat het gedrag steeds meer van bewust naar onbewust gaat. Zodra de gewoonte is ontstaan, gebruiken we de frontale cortex niet meer, maar is vooral het striatum nog actief. Zo bespaart het brein energie en dat is waar het altijd naar streeft. Gewoontes zorgen dus voor energiebesparing in het brein. 

Een belangrijke vraag is dan: hoe zorg je ervoor dat die paden in de hersenen goed inslijten en dus uiteindelijk een gewoonte worden? 

Gewoontes ontstaan via een habit loop 

Hoe gewoontes ontstaan wordt uitgelegd via de "habit loop". Het begint met een aanwijzing of situatie, ook wel een trigger genoemd. Vervolgens komt de interpretatie van die situatie: iemand wil iets. Dit is de motivatie achter de derde stap: de reactie, het gedrag zelf. 

De laatste stap is de beloning. Een beloning is essentieel voor het vormen van nieuwe gewoontes. Deze beloning kan allerlei vormen hebben. Denk aan het aanmaken van bepaalde stofjes in de hersenen zoals dopamine, een voldaan gevoel hebben, iets lekker vinden smaken, een taak kunnen afvinken en trots zijn. 

Het doel van een beloning is tweeledig. Ten eerste vervult de beloning het verlangen. Ten tweede leert een beloning het brein welke acties en routines het moet onthouden. Het is belangrijk dat de beloning direct op het gedrag volgt, daar moet geen tijd tussen zitten. Alleen op deze manier wordt in de hersenen de directe link gelegd tussen het gedrag en de beloning. 

Het is voor het ontstaan van een gewoonte belangrijk om alle stappen van de loop te doorlopen. Als één van deze factoren niet voldoet, ontstaat er geen nieuwe gewoonte. Daarnaast is herhaling belangrijk. Want hoe vaker de loop zich herhaalt, hoe sterker de gelegde verbindingen in de hersenen en hoe sterker de gewoonte. 

Zo kun je een nieuwe gewoonte aanleren 

Nu je meer weet over wat gewoontes zijn en hoe ze inslijten in de hersenen, kunnen we de stap maken naar de praktijk van gezond en veilig werk. Gezond en veilig werken gaat namelijk heel vaak over gewoontes. Denk aan het opzetten van een helm voordat iemand de bouwplaats opgaat, het nemen van een pauze om 12.00 uur, het melden van een agressie-incident of het weggooien van een injectienaald in een naaldcontainer. 

Als arboprofessional kun je medewerkers of hun leidinggevenden begeleiden in het aanleren van nieuwe gewoontes. We nemen het aantrekken van een labjas voordat men met chemicaliën gaat werken als voorbeeld. 

Situatie, interpretatie, actie, beloning 

Om een nieuwe gewoonte aan te leren, moet je allereerst bepalen in welke situatie je de nieuwe gewoonte wilt laten ontstaan of welke oude gewoonte je wilt vervangen. In dit voorbeeld wil je dat iemand de labjas aantrekt wanneer diegene voor de ruimte staat waar met chemicaliën gewerkt wordt. 

Vervolgens bepaal je wat een goede trigger is om de nieuwe gewoonte te starten. Bespreek ook met de medewerkers wat voor hen een goede trigger zou zijn om de labjas aan te trekken. Dit kan bijvoorbeeld het moment zijn dat medewerkers de deur van de chemieruimte zien en de lab-jas zien hangen. Wil je een nieuwe gewoonte creëren, kies dan een reactie na de trigger. Voor de medewerkers kan dit zijn: als ik voor de chemieruimte sta en de labjas zie hangen, dan trek ik die aan en stap de chemieruimte binnen. 

Als laatste stap is het belangrijk om met de medewerkers te bepalen wat op dat moment voor hen een beloning zou zijn. Wellicht is dit een gevoel van veiligheid. Of een professionele houding of een comfortabel gevoel. Voor het inslijten van de gewoonte is het belangrijk dat de medewerkers de beloning in het begin bewust proberen te ervaren. 

Aan de slag met een Als-Dan-plan 

In de gedragspsychologie noemen we deze manier van stappen bepalen een implementatie-intentie. Of, simpeler gezegd, een Als-Dan-plan. Er zijn een paar voorwaarden waaronder zo'n Als-Dan-plan goed werkt. De 'als' (de situatie en het moment) moet zo specifiek mogelijk zijn. De 'dan' (het gedrag) moet zo concreet mogelijk zijn (dus niet: veilig werken met chemicaliën, maar: de labjas aantrekken). Zo concreet dat je er een foto van zou kunnen maken. Daarnaast moet het gedrag realistisch zijn: kan iemand het daadwerkelijk uitvoeren? 

Implementatie-intenties helpen om hogere abstracte doelen om te zetten naar concreet gedrag in specifieke situaties. Zo is 'ik wil het werk beter los kunnen laten' een abstract doel. Een bijbehorende implementatie-intentie zou kunnen zijn: als het 17.00 uur is en mijn telefoonalarm gaat, dan sluit ik de laptop af en doe hem voor de hele avond en nacht in mijn tas. 

Samen met medewerkers op zoek gaan naar zulke implementatie-intenties om hun werk gezonder en veiliger te maken, kan op zichzelf al een Als-Dan-plan zijn: als we het kwartaalgesprek hebben, dan gaan we Als-Dan-plannen maken voor het komende kwartaal. Verken dan samen met medewerkers wat triggers zijn die ze in kunnen zetten voor een nieuwe gewoonte en/of wat triggers zijn die leiden tot een ongewenste gewoonte die jullie willen veranderen. 

6 tips om succesvol gewoontes aan te leren 

Om nog beter de nieuwe gewoonte in te laten slijten, volgen hieronder 6 tips. 

Aan de slag 

Met deze kennis van gewoontes en gewoontegedrag kun je nu als arboprofessional aan de slag met gedrag. Een voorwaarde is wel dat het hier om gedragingen en gewoontes gaat die medewerkers zelf ook wíllen realiseren. Ontbreekt de wil, dan zul je eerst moeten achterhalen waar de weerstand vandaan komt en die weg moeten nemen. Uiteraard kun je de implementatie-intentie ook inzetten om van je eigen goede voornemen een gewoonte te maken. Wat wordt jouw eerste Als-Dan-plan? 

Wat hulp nodig? 

Kun je hierbij nog wat hulp gebruiken? Huur dan een gedragsexpert in om te helpen bij je aanpak of doe zelf een opleiding in gedragsverandering. Wil je meer weten over gedrag of technieken om gedrag te beïnvloeden? Doe dan inspiratie op met de volgende boeken en podcast: 

• Atomic Habits van James Clear
• The power of Habit van Charles Duhigg
• De podcast psycholoog: aflevering gewoontes veranderen

Auteurs: Sandra Roodenburg en Marlies Kok, Nederlandse Arbeidsinspectie