Een dergelijke samenwerking kan worden afgesproken en formeel vastgelegd in een convenant.

Een relatief klein recreatiebedrijf had tot een half jaar geleden een eigen CAO. Die CAO is niet vernieuwd, omdat de werkgever aansluiting bij de horeca-CAO beter vond. Die laatste CAO was in menig opzicht magerder. Dat zou inhouden dat de werknemers er in een aantal opzichten op achteruit zouden gaan. Onder meer op het gebied van toeslagen op zon- en feestdagen, aantal vakantiedagen, loondoorbetaling bij ziekte.

De vakbondsbestuurder kwam langs bij de werknemers om erover te praten. Ook de OR-leden waren erbij. De vakbondsbestuurder vertelde dat hij van plan was een pakket aanvullende arbeidsvoorwaarden af te spreken. Dat pakket zou naast de horeca-CAO geldig zijn. De jaren daarna zou de OR met de werkgever over dit pakket kunnen onderhandelen. De OR-leden hadden daar wel wat vragen over.

Het leek hen wel handig om samen af te spreken om welke onderwerpen dat dan zou gaan. Ook wilden de OR-leden graag bespreken welke ondersteuning de vakbonden konden geven zodra de ondernemingsraden over arbeidsvoorwaarden moesten gaan onderhandelen. Dat bleek allemaal niet goed mogelijk. De vakbondsbestuurder legde uit dat die kwesties aan de eigen vakbondsleden werden voorgelegd. ‘Statutair ligt vast dat de leden daarover beslissen.’ Als de ondernemingsraadsleden daarover wilden meepraten, moesten zij lid worden. Ondersteuning behoorde wel tot de mogelijkheden, maar die was alleen voor de eigen leden gratis.

De plaats van vakbonden

Vakbonden hebben in Nederland een opmerkelijke positie. Zij worden beschouwd als vanzelfsprekende vertegenwoordig van werknemers, ongeacht het ledental. Deze positie ligt vast in wetgeving en regelgeving. Zo kan alleen een vakbond een collectieve arbeidsvoorwaardelijke regeling afspreken die voor alle werknemers bindend is: de CAO. Op een enkele uitzondering na erkennen kantonrechters een sociaal plan alleen als dat plan door een vakbond is afgesloten. De vakorganisaties onderhandelen namens de hele werkende bevolking in fora als de Sociaal-Economische Raad (SER).

In de Wet op de ondernemingsraden (WOR) staat dat het instemmingsrecht van ondernemingsraden vervalt als een instemmingsplichtige kwestie inhoudelijk in een CAO is geregeld. De onderschikking van de OR aan de vakbond is daarmee ondubbelzinnig vastgelegd. Vakbonden kunnen dankzij deze positie CAO’s zaken regelen waar ondernemingsraden mee van doen krijgen, zonder die ondernemingsraden zelf te raadplegen. Of dat altijd wijs is, is een andere kwestie.

Vakbonden als verenigingen

Vakbonden zijn naar de rechtsvorm verenigingen van werknemers. Zij hebben een verenigingsstructuur, met besturen, jaarverslagen en statutair voorgeschreven ledenvergaderingen. Formeel houdt de vereniging een ‘werkorganisatie’ in stand. Onder werkorganisatie verstaan we de vakbondsbestuurders, beleidsadviseurs en andere medewerkers. Formeel maken ook de leden uit wat de vakbondsbestuurders op het verlanglijstje (‘voorstellenbrief’) zetten wat zij bij de werkgever inleveren. Feitelijk echter heeft de werkorganisatie zich verregaand losgemaakt van de vereniging, en leidt deze een vrijwel autonoom bestaan. Daarnaast is het een publiek geheim dat slechts een uiterst klein deel van de leden daadwerkelijk participeert in de verenigingsdemocratie, zoals overigens bij bijna alle andere grote verenigingen.

OR en vakbondsbestuurder

Als we kijken naar de dagelijkse praktijk is er alle aanleiding voor vakbonden en ondernemingsraden om het werk beter op elkaar af te stemmen. In geval van, bijvoorbeeld, een reorganisatie of fusie, geeft de WOR de ondernemingsraad het adviesrecht. Een belangrijke vraag bij een reorganisatie is hoe de nadelige gevolgen voor werknemers worden opgevangen. Vakbonden hebben, op grond van de geldende CAO of anderszins, bij reorganisaties en fusies eveneens een onderhandelingspositie. Wat ligt dan meer voor de hand dan elkaar ruimhartig op de hoogte houden en de resultaten met elkaar doorspreken? Hetzelfde geldt voor de gang van zaken bij arbeidsvoorwaardelijke onderhandelingen.

Er zijn veel bedrijven waar de ondernemingsraad een goede rol zou kunnen spelen in het aanreiken van onderwerpen voor de voorstellenbrief. Tevens zou de or een klankbord voor de vakbondsbestuurder kunnen zijn tijdens de onderhandelingen, en bij het beoordelen van het onderhandelingsresultaat. Toch houden ook in die situaties vakbondsbestuurders vaak vast aan de verenigingsdemocratie.

Een convenant?

Een denkbare manier om het contact met de vakbondsbestuurders te regelen, is het samen opstellen van een convenant. Daarin worden afspraken omtrent informatie-uitwisseling, procedures en inhoudelijke afspraken vastgelegd. Het voordeel van een convenant dat in rustige tijden wordt vastgesteld, is dat er niet tijdens de hectiek van reorganisaties of CAO-onderhandelingen nog over posities moet worden gesteggeld. Wat kan er in een dergelijk convenant worden opgenomen?

• Een intentieverklaring. Daarin geven beide partijen weer hoe zij elkaar zien. Bijvoorbeeld dat je elkaar als gelijkwaardige partijen ziet, met eigen verantwoordelijkheden.
• Afspraken over de gang van zaken bij verkiezingen. Daarin kan worden vastgelegd of de vakorganisaties met eigen lijsten komen, of dat er gestreefd wordt naar één lijst waarop wel vakbondsleden staan.
• Afspraken over informatie-uitwisseling. Vaak beschikken vakbonden over informatie die ondernemingsraden niet automatisch verkrijgen. Informatie uit het sociaal fonds, bijvoorbeeld, of over pensioenen. Ondernemingsraden beschikken juist over bedrijfsgebonden informatie die de vakbonden niet automatisch hebben. Afgesproken kan worden welke informatie men wil delen, en op welke manier.
• Afspraken over de gang van zaken rond de CAO. Daarbij gaat het over vragen als: hoe kan de ondernemingsraad bijdragen aan de voorstellenbrief, wat is de positie van de OR tijdens de onderhandelingen, wat is de positie van de OR bij het accorderen van het onderhandelingsresultaat.
• Afspraken over de gang van zaken bij reorganisaties en fusies. Daarbij gaat het om vragen als: hoe houden ondernemingsraad en vakbond elkaar op de hoogte, wie voert de besprekingen rond het sociaal plan, committeert de OR zich aan het door vakbonden afgesloten sociaal plan of houdt deze een eigen verantwoordelijkheid, wat is de positie van de OR bij de besprekingen en bij het accorderen.

Natuurlijk is een convenant een middel. Het belangrijkste is dat beide partijen besluiten elkaar en elkaars verantwoordelijkheden te erkennen. Formalismen en dooddoeners als ‘wij zijn door alle werknemers gekozen en wie vertegenwoordigen jullie nu helemaal’ of ‘mijn leden betalen de contributie en dus besluiten alleen mijn leden wat ik doe’ doen de belangenbehartiging van werknemers doen goed.